Orzecznictwo Sądów

Art. 41 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. 2004 r. Nr 8 poz. 67, Nr 121 poz. 1264 i Nr 191 poz. 1954, z 2005 r. Nr 10 poz. 65, Nr 90 poz. 757 i Nr 130 poz. 1085, z 2006 r. Nr 104 poz. 708 i 711 oraz z 2007 r. Nr 82 poz. 558) w związku z art. 104 ust. 8 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. 2004 r. Nr 39 poz. 353, Nr 64 poz. 593, Nr 99 poz. 1001, Nr 120 poz. 1252, Nr 121 poz. 1264, Nr 144 poz. 1530, Nr 191 poz. 1954, Nr 210 poz. 2135 i Nr 236 poz. 2355, z 2005 r. Nr 167 poz. 1397 i Nr 169 poz. 1412 i 1421, z 2006 r. Nr 104 poz. 708 i 711 i Nr 208 poz. 1534 oraz z 2007 r. Nr 17 poz. 95, Nr 82 poz. 558 i Nr 191 poz. 1368 i 1369) w zakresie, w jakim dopuszczają możliwość zmniejszenia emerytury policyjnej lub policyjnej renty inwalidzkiej o kwotę wyższą niż 25% świadczenia, wyłącznie w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w wysokości wyższej niż 70%, nie wyższej jednak niż 130%, kwoty przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, są niezgodne z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. 1997 r. Nr 102 poz. 643, z 2000 r. Nr 48 poz. 552 i Nr 53 poz. 638, z 2001 r. Nr 98 poz. 1070 oraz z 2005 r. Nr 169 poz. 1417) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie.

Mirosław Wyrzykowski - przewodniczący
Marian Grzybowski
Teresa Liszcz - sprawozdawca
Ewa Łętowska
Andrzej Rzepliński,
protokolant: Krzysztof Zalecki,

Trybunał Konstytucyjny po rozpoznaniu, z udziałem Sejmu oraz Prokuratora Generalnego, na rozprawie w dniu 15 kwietnia 2008 r., pytania prawnego Sądu Apelacyjnego w Warszawie:

czy art. 41 ust. 1 w związku z ust. 2 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. 2004 r. Nr 8 poz. 67, ze zm.) w zakresie, w jakim dopuszcza możliwość zmniejszenia emerytury policyjnej lub policyjnej renty inwalidzkiej o kwotę wyższą niż 25% wysokości takich świadczeń, w przypadku osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w kwocie przekraczającej 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, nie wyżej jednak niż 130% tej kwoty, jest zgodny z wyrażoną w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wyrażoną w art. 32 Konstytucji zasadą równości wobec prawa i zakazu dyskryminacji,orzeka.

Możliwość dochodzenia roszczeń uzupełniających na podstawie przepisów prawa cywilnego przez osobę uprawnioną do świadczeń z ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Tekst jednolity: Dz.U. 1983 r. Nr 30 poz. 144 ze zm.) nie jest równoznaczna z istnieniem interesu prawnego w ustaleniu (art. 189 kpc), że wypadek przy pracy nastąpił z wyłącznej winy pracodawcy, skoro okoliczności zdarzenia i ewentualne przyczynienie się poszkodowanego mogą być ustalone w procesie o odszkodowanie.

Zachowanie wymagań art. 79 i 81 kpa, niezależnie od wagi i treści przeprowadzonego dowodu, jest bezwzględnym obowiązkiem organu administracji państwowej. Naruszenie tego obowiązku stanowi naruszenie przepisów o postępowaniu administracyjnym, mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Dla rozstrzygnięcia kwestii, czy żołnierz zawodowy lub nadterminowy nabył prawo do renty inwalidzkiej przewidzianej w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i nadterminowych oraz ich rodzin, konieczne jest ustalenie przez sąd, czy 1) żołnierz najpóźniej w ciągu 6 miesięcy po zwolnieniu ze służby wojskowej zawodowej lub nadterminowej stał się niezdolny do tej służby wskutek choroby powstałej w czasie jej pełnienia oraz czy 2) jest zdolny do pracy zawodowej bez obniżenia kwalifikacji w porównaniu z zatrudnieniem jako oficera lub podoficera odpowiedniego stopnia służbowego.

Od ostatecznej decyzji organu wojskowego II instancji, wydanej na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. 1972 r. Nr 53 poz. 342), przysługuje zainteresowanemu po dniu 1 stycznia 1975 r. odwołanie do okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.

Żołnierz, któremu na podstawie art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 25 maja 2001 r. o przebudowie i modernizacji technicznej oraz finansowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2001-2006 (Dz. U. 2001 r. Nr 76 poz. 804 ze zm.) skrócono okres wypowiedzenia zawodowej służby wojskowej, nabywa prawo do emerytury z upływem ostatniego dnia okresu, za który wypłacono mu jednorazowe odszkodowanie przewidziane w art. 14 ust. 2 tej ustawy. Po tym dniu, odmowa wypłaty emerytury może dotyczyć jedynie miesięcy pozostałych do upływu rocznego okresu pobierania uposażenia przewidzianego w art. 18 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Tekst jednolity: Dz. U. 2002 r. Nr 76 poz. 693 ze zm.).

Działania wykraczające poza zwykłe obowiązki pracownika mogą być uznane za podejmowane w interesie pracodawcy tylko wówczas, gdy mieszczą się w sferze uprawnień i obowiązków pracodawcy (art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - tekst jednolity: Dz. U. 1983 r. Nr 30 poz. 144 ze zm.).

Bieg terminu przedawnienia przewidzianego w przepisie art. 291 § 1 kodeksu pracy o roszczenia odszkodowawcze z tytułu wypadków przy pracy, w drodze do pracy lub z pracy lub choroby zawodowej rozpoczyna się od dnia, w którym pracownik dowiedział się o doznanym stałym lub długotrwałym uszczerbku na jego zdrowiu.

Uszkodzenie słuchu wywołane działaniem hałasu, jeżeli zostało spowodowane czynnikami szkodliwymi dla zdrowia występującymi w środowisku pracy, stanowi chorobę zawodową niezależnie od stopnia tego uszkodzenia.

Przepis § 9 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. 1983 r. Nr 65 poz. 294 ze zm.) nie wyłącza stosowania przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego o dowodach (art. 75-88) w postępowaniu wszczętym na wniosek pracownika o przeprowadzenie ponownego badania lekarskiego i nie ogranicza kompetencji organu odwoławczego określonych w art. 136 tego Kodeksu.

Pracownikowi, który nie dochodzi roszczeń odszkodowawczych bądź rentownych na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Tekst jednolity: Dz. U. 1983 r. Nr 30 poz. 144 ze zm.), ale ma interes prawny w ustaleniu, że określone zdarzenie było wypadkiem przy pracy lub zaistniało w okolicznościach nie pozbawiających go roszczeń z tejże ustawy - a ustalenia te decydują o jego prawach i związanych z nimi ewentualnie w przyszłości roszczeniach - przysługuje prawo wystąpienia do Sądu Rejonowego - Sądu Pracy z powództwem o ustalenie i sprostowanie protokołu powypadkowego na podstawie art. 189 kpc.

1. Uchylenie przez sąd administracyjny decyzji o zwolnieniu policjanta ze służby w Policji powoduje, że od dnia wyroku decyzja o zwolnieniu ze służby przestaje obowiązywać, a policjant od tego dnia znajduje się znów w takiej sytuacji służbowej, w jakiej pozostawał w dniu zwolnienia ze służby. 2. Od dnia uchylenia przez sąd administracyjny rozkazu personalnego o zwolnieniu policjanta ze służby w Policji policjantowi należy się uposażenie; uposażenie to ulega zawieszeniu za czas od wydania wyroku do dnia zgłoszenia się policjanta do służby. 3. Wypłata zawieszonego uposażenia zależy od uznania nieobecności w służbie za usprawiedliwioną (art. 126 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji - Dz. U. 1990 r. Nr 30 poz. 179 z późn. zm.).

Szkodę należy rozumieć jako wyliczony rachunkowo uszczerbek w mieniu powierzonym pracownikowi, co z reguły następuje w oparciu o dowód z opinii biegłego. Pod pojęciem zaś wysokości odszkodowania - należność obciążającą pracownika, która odpowiada takiej części lub całości szkody, której powstanie pozostaje w związku przyczynowym z zaniedbaniami pracownika w wykonywaniu jego obowiązków.

Nieobecność pracownika materialnie odpowiedzialnego w pracy przez okres przekraczający 35 dni oraz brak sporządzenia w takim wypadku przez zakład pracy inwentaryzacji (§ 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. w sprawie wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie - Dz. U. 1974 r. Nr 40 poz. 236) nie uzasadnia sama przez się oddalenia powództwa z tytułu powstałego niedoboru. Okoliczności te bierze sąd pod uwagę przy ocenie zakresu odpowiedzialności materialnej pracownika, któremu mienie zostało powierzone, a który w pracy był nieobecny przez okres przekraczający 35 dni (§ 26 powołanego rozporządzenia).

1. Dla dochodzenia świadczeń odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową przewidziany jest szczególny tryb w ustawie z dnia 16 grudnia 1972 r. (Dz. U. 1972 r. Nr 53 poz. 342 ze zm.). Jednakże, wobec treści art. 20 tej ustawy przewidującej wyłączenie drogi sądowej tylko w razie przyznania poszkodowanemu żołnierzowi świadczeń, jak również tylko w razie wyrządzenia szkody z winy nieumyślnej, dopuszczalne jest dochodzenie odszkodowania na podstawie prawa cywilnego zarówno wtedy, gdy roszczenie obejmujące kwotę wyższą aniżeli świadczenie przyznane, oparte jest na zarzucie wyrządzenia szkody z winy umyślnej, jak i wtedy gdy odszkodowanie nie zostało poszkodowanemu żołnierzowi przyznane; w tym ostatnim przypadku możliwość dochodzenia odszkodowania nie jest obwarowana obowiązkiem wykazania winy umyślnej. 2. Organizacja życia w jednostce wojskowej winna być taka, aby w stopniu możliwie najwyższym eliminowała prawdopodobieństwo zaistnienia nagannych służbowo, etycznie i moralnie zachowań się żołnierzy wobec siebie. Dbałość o taką organizację stanowi obowiązek przełożonych w każdej konkretnej jednostce wojskowej. Niewypełnienie tego obowiązku może powodować odpowiedzialność Skarbu Państwa z art. 417 kc.

Wysokie wymagania staranności, jakiej oczekuje się od funkcjonariuszy państwowych nie mogą się przeradzać w przypisywanie im obowiązków niemożliwych praktycznie do wykonania i tym samym wprowadzenie swoistej odpowiedzialności na zasadzie ryzyka, co w sposób szczególny dotyczy czynności, z których podjęciem połączone jest niebezpieczeństwo oraz wynikająca stąd możliwość częstszego niż to zazwyczaj się dzieje - powstania szkody.

Dobro służby wojskowej wymaga, aby żołnierz był w pełni sprawny do wykonywania spoczywających na nim obowiązków. Jeżeli widoczne na zewnątrz objawy wskazują na zły stan zdrowia, mogący spowodować wyłączenie lub ograniczenie sprawności żołnierza, obowiązkiem jego przełożonych jest zapewnienie mu odpowiedniej pomocy lekarskiej także wówczas, gdy on sam takiej pomocy nie domaga się.

Przepisy ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz. U. 1994 r. Nr 10 poz. 36 ze zm.) nie uzależniają prawa do zwiększenia renty z tytułu inwalidztwa związanego z wypadkiem w służbie wojskowej od spełnienia warunków do przyznania jednorazowego odszkodowania ale od spełnienia warunków do świadczeń odszkodowawczych określonych w art. 1 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. 1972 r. Nr 53 poz. 342).

Każdy zakład pracy obowiązany jest troszczyć się o bezpieczeństwo pracy swoich pracowników, a gdy rodzaj ich pracy tego szczególnie wymaga, powinien także interesować się stanem ich zdrowia, który wiąże się z bezpieczeństwem ich pracy. Niedopełnienie takiego obowiązku w stosunku do pracownika zatrudnionego w charakterze pilota będącego inwalidą, który został uznany za trwale niezdolnego do pracy pilota, może polegać również na nie ujawnieniu przez zakład pracy faktu schorzeń tego pracownika Głównej Komisji Wojskowej Lekarsko-Lotniczej, powołanej do okresowych badań lekarskich.

Zawarte w art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin (Tekst jednolity: Dz. U. 1983 r. Nr 29 poz. 139 ze zm.) określenie „inwalidztwo powstało wskutek wypadku lub choroby pozostających w związku ze służbą wojskową, z tytułu których przysługują świadczenia odszkodowawcze”, oznacza, że przy ocenie związku inwalidztwa ze służbą wojskową nie uwzględnia się takich obrażeń i ich następstw, których nie można wiązać przyczynowo z wypadkiem, oraz takich schorzeń i ich następstw, których nie można wiązać przyczynowo ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej.

Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy publicznych ukształtowana jest dość szeroko. Jej podstawowym warunkiem jest jednak bezprawność działania, naruszenie określonych obowiązków. Co więcej, bezprawność musi być stwierdzona w decyzji albo innym orzeczeniu. Odmowa udzielenia zgody na podjęcie studiów nie była w tym znaczeniu bezprawna, choć przy wydawaniu decyzji wzięto pod uwagę inne okoliczności niż te, które powinny być uwzględnione. Nie występuje też podstawowa przesłanka odpowiedzialności, a mianowicie stwierdzenie nieważności decyzji wyrządzającej szkodę z przyczyn wskazanych w art. 156 § 1 pkt 2 kpa, czyli z powodu kwalifikowanego naruszenia prawa przy jej wydawaniu. Wedle ust. 2 art. 48 ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Tekst jednolity: Dz. U. 1997 r. Nr 10 poz. 55) żołnierz może otrzymać taką pomoc wyłącznie wtedy, gdy uzyskał na pobieranie nauki zezwolenie dowódcy jednostki wojskowej. A więc decyzja w sprawie pomocy nie musiała być pozytywna.

Podstawową przesłanką wstrzymania wykonania decyzji zgodnie z art. 61 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2002 r. Nr 153 poz. 1270) jest wykazanie niebezpieczeństwa wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków. Oznacza to, że chodzi o taką szkodę (majątkową, a także niemajątkową), która nie będzie mogła być wynagrodzona przez późniejszy zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia, ani też nie będzie możliwe przywrócenie rzeczy do stanu pierwotnego. Będzie to miało miejsce w takich wypadkach, gdy grozi utrata przedmiotu świadczenia, a który wskutek swych właściwości nie może być zastąpiony jakimś innym przedmiotem, a jego wartość pieniężna nie przedstawiałaby znaczenia dla skarżącego lub gdyby zachodziło niebezpieczeństwo poniesienia straty na życiu i zdrowiu.

Określony w art. 442 § 1 kc termin przedawnienia wynosi w każdym przypadku trzy lata od daty dowiedzenia się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia, z tym że na przedawnienie można powołać się przed upływem tego terminu, jeżeli od daty zdarzenia wyrządzającego szkodę do daty wytoczenia powództwa upłynęło dziesięć lat.

Zachowanie wymagań art. 79 i 81 kpa, niezależnie od wagi i treści przeprowadzonego dowodu, jest bezwzględnym obowiązkiem organu administracji państwowej. Naruszenie tego obowiązku stanowi naruszenie przepisów o postępowaniu administracyjnym, mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Zlecenie przez przełożonego podwładnemu pracownikowi jednostki państwowej wykonania pracy, która nie leżała w granicach obowiązków pracownika wynikających z regulaminu pracy i przekraczała jego możliwości fizyczne, stanowi działanie zawinione, które pociąga za sobą odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody z tego wynikłe dla pracownika (art. 417 kc).

Określone w regulaminach wojskowych prawo przełożonego do wydania podwładnym wiążących rozkazów łączy się w swym założeniu z obowiązkiem przełożonego wszechstronnego przemyślenia trafności zamierzonego rozkazu oraz rozważenia, czy wykonanie tego rozkazu nie pociągnie za sobą uszczerbku dla dóbr pozostających pod ochroną prawa. Taki obowiązek jest obowiązkiem służbowym przełożonego.

Art. 118 ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353, Nr 64, poz. 593, Nr 99, poz. 1001, Nr 120, poz. 1252, Nr 121, poz. 1264, Nr 144, poz. 1530, Nr 191, poz. 1954, Nr 210, poz. 2135 i Nr 236, poz. 2355, z 2005 r. Nr 167, poz. 1397 i Nr 169, poz. 1412 i 1421, z 2006 r. Nr 104, poz. 708 i 711 i Nr 208, poz. 1534 oraz z 2007 r. Nr 17, poz. 95 i Nr 82, poz. 558), rozumiany w ten sposób, że za dzień wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji uznaje się dzień wpływu prawomocnego orzeczenia tylko w sytuacji, gdy za nieustalenie tych okoliczności nie ponosi odpowiedzialności organ rentowy, jest zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji.

Ograniczenie ze względu na stan zdrowia możliwości wykonywania pracy zgodnej z kwalifikacjami do stanowisk pracy w warunkach zapewniających wyeliminowanie szkodliwego wpływu czynników zewnętrznych, występujących normalnie przy tego rodzaju pracy, oznacza utratę zdolności do pracy w znacznym stopniu w rozumieniu art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. 1998 r. Nr 162 poz. 1118 ze zm.).

Wypadek funkcjonariusza policji, który uzyskał kilkugodzinne zwolnienie ze służby w celu udania się do domu i w drodze do domu uległ wypadkowi, jest wypadkiem w związku ze służbą w policji w rozumieniu wyżej wymienionego przepisu, o ile tylko droga ta była nieprzerwana i najkrótsza lub najkorzystniejsza w układzie komunikacyjnym.

Drogę z miejsca służby do domu, w której nastąpiła przerwa z przyczyn życiowo uzasadnionych, a czas jej nie przekroczył granic potrzeby, należy uznać za drogę bezpośrednią, o jakiej mowa w art. 2 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w policji (Dz. U. 1972 r. Nr 53 poz. 345 z późn. zm.).